Otyłość i odchudzanie

Otyłość u dziecka: kiedy do endokrynologa dziecięcego i co zmienić w jedzeniu rodziny

mgr Judyta Malagowska, dietetyk kliniczny i psychodietetyk
Aktualizacja: · 15 min czytania

Małe dziecko przy stole je obiad z brokułami, kalafiorem i marchewką.

Na bilansie albo przy szczepieniu lekarz mówi, że dziecko waży za dużo. Otyłość u dziecka rozpoznaje się zwykle z wyniku BMI (wskaźnika masy ciała) odczytanego na siatce centylowej dla wieku i płci [1]. Jedna granica BMI, taka sama dla wszystkich dzieci, do tego nie wystarcza [1]. Tak zalecają Polskie Towarzystwo Pediatryczne, Polskie Towarzystwo Endokrynologii i Diabetologii Dziecięcej oraz inne polskie towarzystwa [1].

Masa ciała dziecka jest ściśle związana z codziennymi nawykami, czyli z jedzeniem, ruchem, snem i czasem przed ekranem [1]. Choroba hormonalna albo genetyczna jest rzadką przyczyną [1]. Kilka sygnałów może jednak być powodem do konsultacji u endokrynologa dziecięcego.

Zmiany w jedzeniu dotyczą całej rodziny, nie tylko dziecka. Nie zaczynają się też od diety odchudzającej wprowadzonej na własną rękę [1].

Jak rozpoznaje się otyłość u dzieci i jak czytać siatki centylowe BMI?

Dziecko od 3. do 18. roku życia ocenia się według polskich siatek centylowych BMI dla wieku i płci. Nadwaga zaczyna się powyżej 85. centyla, a otyłość powyżej 97. centyla [1].

BMI liczy się z masy ciała i wzrostu. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) u dzieci poniżej 5. roku życia ocenia się stosunek masy ciała do długości ciała [1]. Siatki BMI dla polskich dzieci obejmują jednak wiek od 3 do 18 lat i według polskich zaleceń stosuje się je także u dzieci w wieku 3-4 lat [1].

Siatka centylowa pokazuje, jaki procent rówieśników tej samej płci i w tym samym wieku ma niższy wynik. Dziecko na 85. centylu ma więc BMI wyższe niż 85 na 100 rówieśników [2]. Rówieśnicy na polskich siatkach to reprezentatywna grupa polskich dzieci i młodzieży w wieku 3-18 lat, zmierzona w latach 2007-2012 [2].

Granice w polskich zaleceniach dla dzieci od 3. do 18. roku życia wyglądają tak:

  • powyżej 85. centyla, czyli więcej niż 1 odchylenie standardowe: nadwaga [1],
  • powyżej 97. centyla, czyli więcej niż 2 odchylenia standardowe: otyłość [1],
  • otyłość ciężka u dzieci starszych niż 5 lat: powyżej 99,9. centyla, czyli 3 odchylenia standardowe [1].

Polskie siatki centylowe podają granice nadwagi i otyłości nieco inaczej niż zalecenia [2]. Ich autorzy poprowadzili je tak, że w wieku 18 lat przechodzą przez BMI 25 i 30, czyli przez granice dla dorosłych [2]. Położenie tych granic zależy od płci [2]. U dzieci w wieku przedszkolnym granice nadwagi i otyłości trudno ustalić [2].

Centyl BMI dziecka na polskich siatkach sprawdzisz w kalkulatorze centyli. Kalkulator opisuje wynik według granic autorów polskich siatek, zależnych od płci. Opis z kalkulatora nie zawsze zgodzi się więc z granicami 85. i 97. centyla z polskich zaleceń. Znaczenie wyniku ocenia lekarz.

Tłuszcz brzuszny ocenia się osobno, z obwodu talii. Do 16. roku życia otyłość brzuszną rozpoznaje się, gdy obwód talii przekracza 90. centyl dla wieku i płci [1]. U starszych nastolatków liczą się granice dla dorosłych, czyli obwód talii 94 cm u chłopców i 80 cm u dziewcząt [1].

Dlaczego dorosłe BMI nie działa u dziecka?

Dziecko rośnie i dojrzewa, więc proporcje jego ciała i ilość tkanki tłuszczowej zmieniają się z wiekiem. Granice BMI dla dzieci są inne niż dla dorosłych i zależą od wieku oraz płci [3].

Pokazują to kryteria IOTF (International Obesity Task Force) [3]. Przytacza je Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości [3].

Według kryteriów IOTF granica nadwagi u dziecka w wieku 6 lat to BMI 17,34 albo 17,55 [3]. Jedna z tych liczb dotyczy chłopców, druga dziewcząt [3]. W wieku 10 lat granica wynosi 19,84 albo 19,86, także zależnie od płci [3]. Dopiero w wieku 18 lat granica nadwagi wynosi 25, czyli tyle, ile u dorosłych [3].

BMI ma też ograniczenia. Nie pokazuje dokładnie ilości i rozmieszczenia tkanki tłuszczowej, więc trzeba go czytać ostrożnie u dziecka sportowca z dużą masą mięśni [1]. To samo dotyczy dziecka ze skoliozą, u którego pomiar wzrostu jest zaniżony [1].

Kolejne pomiary nanosi się na tę samą siatkę, więc widać na niej zmianę w czasie [1]. Dlatego proszę rodziców o pomiary z wcześniejszych bilansów.

Kiedy z otyłością dziecka iść do endokrynologa dziecięcego?

Diagnostykę hormonalną rozważa się przy szybkim przyroście masy ciała razem z zahamowaniem wzrostu albo niskim wzrostem [1]. Przyczyna genetyczna lub hormonalna stoi za mniej niż 10% przypadków otyłości u dzieci [1].

O konsultacji decyduje lekarz po rozmowie z rodzicami i zbadaniu dziecka [1]. Z lekarzem prowadzącym omów szczególnie te sytuacje:

  • szybki przyrost masy ciała przy zahamowanym albo niskim wzroście, bo lekarz bierze wtedy pod uwagę między innymi niedoczynność tarczycy i nadmiar kortyzolu [1, 4],
  • początek otyłości przed 5. rokiem życia albo jej szybki postęp, zwłaszcza gdy są inne sygnały wskazujące na przyczynę, na przykład genetyczną, a przed 2. rokiem życia także razem z nienasyconym głodem, czyli hiperfagią [1, 4],
  • niepełnosprawność intelektualna lub opóźniony rozwój poznawczy, nietypowe cechy budowy twarzy i ciała albo wady narządów [1, 4],
  • objawy chorób hormonalnych, na przykład sucha skóra i włosy, nietolerancja zimna, zaparcia, opóźnione dojrzewanie, okrągła twarz albo szerokie fioletowe rozstępy [1],
  • wczesne dojrzewanie, na przykład owłosienie łonowe lub pod pachami przed 8. rokiem życia u dziewczynki i przed 9. u chłopca [1],
  • nieregularne miesiączki: w pierwszym roku po pierwszej miesiączce są normalne, ale cykl dłuższy niż 90 dni wymaga uwagi, a u dziewcząt z nadmiarem masy ciała występują dwa razy częściej niż u rówieśniczek bez nadwagi [1],
  • długie przyjmowanie leków, które zwiększają apetyt, przy czym o ich zmianie decyduje wyłącznie lekarz prowadzący [1].

Rozpoznanie stawia lekarz. W Centrum zdrowia i dietetyki MS (Centrum MS) w Toruniu przyjmuje endokrynolog dziecięcy.

Jakie badania zleca lekarz przy otyłości u dziecka?

Lekarz zleca zwykle pomiar ciśnienia, oznaczenie glukozy i lipidów oraz ocenę nerek, a przy podejrzeniu stłuszczenia także badania wątroby [1]. Oznaczanie insuliny nie jest zalecane jako podstawa decyzji o leczeniu [1].

Zestaw badań zależy od wieku dziecka i wyniku, a zlecać i oceniać je może tylko lekarz. Według polskich zaleceń wygląda to tak:

Badanie Co sprawdza U kogo i jak często [1]
Ciśnienie tętnicze nadciśnienie, które rozpoznaje się u około 30% dzieci z otyłością u każdego dziecka z nadwagą lub otyłością, co najmniej raz w roku
Glukoza na czczo stan przedcukrzycowy i cukrzycę typu 2 od 6. roku życia, powtarzana po 2-3 latach, chyba że masa ciała szybko rośnie
Test obciążenia glukozą stan przedcukrzycowy i cukrzycę typu 2 co 2 lata u dzieci powyżej 10. roku życia z BMI powyżej 95. centyla (to kryterium badania, nie granica otyłości), a gdy dojrzewanie już się zaczęło, wcześniej
Profil lipidowy na czczo cholesterol całkowity, LDL, HDL i trójglicerydy; zaburzenia lipidów ma nawet 43% dzieci z otyłością od 2. roku życia, co 2 lata
Kreatynina i badanie moczu czynność nerek u dzieci z nadwagą i otyłością
ALT i badanie obrazowe wątroby stłuszczenie wątroby, które może dotyczyć 38% dzieci z nadwagą lub otyłością przy podejrzeniu stłuszczenia, najczęściej z użyciem USG

Hemoglobina glikowana (HbA1c) budzi u dzieci wątpliwości, bo jest mniej czuła niż glukoza na czczo i test obciążenia glukozą [1]. Oznaczania insuliny polskie zalecenia nie przewidują w diagnostyce powikłań otyłości u dzieci, bo nie ma jednej granicy, która odróżnia wynik prawidłowy od nieprawidłowego [1].

Jakie objawy u dziecka z nadmierną masą ciała wymagają szybkiej wizyty u lekarza?

Lekarzowi trzeba szybko zgłosić ból głowy, zwłaszcza poranny, któremu mogą towarzyszyć nudności, wymioty albo pogorszenie widzenia, a także ból w prawym górnym brzuchu z nudnościami, wymiotami lub żółtaczką [1].

Ból głowy z nudnościami, wymiotami lub pogorszeniem widzenia może wskazywać na podwyższone ciśnienie w czaszce, a ból w prawym górnym brzuchu z nudnościami, wymiotami lub żółtaczką na kamicę żółciową [1]. Kamica żółciowa jest u dzieci rzadka, a podwyższone ciśnienie w czaszce zdarza się u nich znacznie rzadziej niż u dorosłych [1]. Oba stany wymagają badania lekarskiego [1].

Powiedz lekarzowi także o chrapaniu dziecka, przerwach w oddychaniu we śnie, oddychaniu przez usta, trudnościach z koncentracją, nadpobudliwości, bólach głowy i senności w ciągu dnia. Mogą to być sygnały bezdechu sennego [1]. Bezdech senny dotyczy od 13% do 59% dzieci z nadwagą lub otyłością [1]. To powtarzające się płytkie oddychanie albo całkowity brak przepływu powietrza przez górne drogi oddechowe w czasie snu [1].

Co zmienić w jedzeniu całej rodziny?

Pięć regularnych posiłków dziennie, warzywa i owoce każdego dnia, woda zamiast słodzonych napojów i wspólny stół bez ekranów to zasady dla dziecka, które może przyjąć cały dom [1]. Zmiana stylu życia działa najlepiej, gdy obejmuje całą rodzinę [1].

Dziecko z nadmiarem masy ciała siada więc do stołu na tych samych zasadach co reszta rodziny, z porcją dostosowaną do wieku [1]. Konkretnie to:

  • pięć posiłków dziennie, czyli trzy główne i dwa uzupełniające, w stałych porach co 3-4 godziny, bez podjadania między nimi; śniadania i posiłku w szkole się nie pomija [1],
  • warzywa i owoce: co najmniej 3 porcje warzyw dziennie, najlepiej dużo zielonych, i 2-3 porcje owoców [1],
  • nabiał bez dodatku cukru: co najmniej 2-3 porcje dziennie [1],
  • białko, węglowodany i zdrowe tłuszcze w każdym posiłku [1],
  • woda zamiast napojów słodzonych i energetycznych, rzadsze jedzenie poza domem, zwłaszcza w barach szybkiej obsługi, oraz ograniczanie chipsów, słonych paluszków i dodatków takich jak sosy czy majonez [1],
  • wspólne posiłki przy stole, bez telewizora, tabletu i telefonu [1],
  • czytanie etykiet, szczególnie z uwagą na cukry dodane [1].

W badaniu dzieci w wieku 5-7 lat nadwagę miało 15% jedzących trzy posiłki dziennie lub mniej i 8,1% jedzących pięć posiłków albo więcej [1]. Pytam rodziców o liczbę posiłków w ciągu dnia, o napoje i o to, czy przy stole włączony jest telewizor albo telefon [1].

Dla starszych dzieci i nastolatków Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH (NIZP PZH-PIB) pokazuje proporcje na talerzu. Połowę talerza zajmują warzywa i owoce, najlepiej z przewagą warzyw. Jedną czwartą zajmują produkty zbożowe, przede wszystkim pełnoziarniste. Druga czwarta to produkty białkowe, czyli ryby, jaja, nasiona roślin strączkowych, nabiał, w mniejszych ilościach chude mięso oraz orzechy [5].

Według talerza zdrowego żywienia ułożysz też kolację w rodzinie ze starszymi dziećmi. Warzywa zajmują pół talerza, razowy chleb ćwiartkę, a jajka albo twaróg drugą ćwiartkę.

Jadłospis dla dziecka z nadwagą lub otyłością wymaga indywidualnej opieki dietetyka klinicznego i lekarza.

Czy dziecku można zastosować dietę odchudzającą?

Nie na własną rękę. Dietę o obniżonej kaloryczności rozpoczyna się u dziecka z otyłością po konsultacji z dietetykiem, a zbyt szybka utrata masy ciała może zaburzyć wzrastanie [1].

Gdy rodzic chce od razu odchudzać dziecko, tłumaczę, że cel zależy od wieku dziecka. U młodszych dzieci z otyłością celem jest stabilizacja masy ciała [1]. BMI maleje wtedy stopniowo [1].

U młodszego dziecka z nadwagą albo niewielką otyłością odpowiednim celem może być stała masa ciała przez ponad rok, bo BMI spada, gdy dziecko rośnie [1]. U starszych dzieci polskie zalecenia podają jako cel obniżenie BMI do 85. centyla [1]. Za bezpieczne tempo utraty masy ciała uznają do 1-2 kg na miesiąc [1]. Cel i tempo ustala dla konkretnego dziecka lekarz z dietetykiem.

Gotowe zamienniki posiłków nie są zalecane u dzieci, bo nie sprawdzono ich skuteczności ani bezpieczeństwa [1]. Dieta o niskim indeksie glikemicznym nie obniżała BMI skuteczniej niż inne zalecenia żywieniowe u dzieci i młodzieży z otyłością [1].

Włoskie Towarzystwo Endokrynologii i Diabetologii Dziecięcej oraz Włoskie Towarzystwo Pediatryczne ostrzegają przed skutkami edukacji dietetycznej [4]. Może ona nasilić poczucie piętna i prowadzić do drastycznych sposobów kontroli masy ciała [4]. Dlatego przy diecie o obniżonej kaloryczności trzeba uważnie obserwować nadmierne wahania masy ciała i to, jak dziecko przeżywa swoje ciało [4].

Efekty programów zmiany stylu życia u dzieci są skromne. Pokazują to badania programów dla dzieci w wieku 6-11 lat, które łączą jedzenie, ruch i zmianę nawyków [6]. BMI spadało w nich średnio o 0,53 kg/m², a masa ciała o 1,45 kg względem dzieci bez leczenia lub ze zwykłą opieką [6]. Zdarzenia niepożądane występowały bardzo rzadko [6]. Jakość dowodów jest niska, więc liczby są orientacyjne [6].

Mówię o tym rodzicom na początku współpracy, żeby wolne tempo zmian na wadze nie zniechęciło całej rodziny.

Ile ruchu, snu i ekranu potrzebuje dziecko?

Dziecko w wieku 5-17 lat potrzebuje średnio co najmniej 60 minut dziennie ruchu o umiarkowanej lub dużej intensywności, głównie aerobowego [1, 7]. Czas przed ekranem poza szkołą nie powinien przekraczać 2 godzin dziennie u dzieci starszych niż 2 lata [1, 4].

U dzieci w wieku 5-17 lat co najmniej 3 dni w tygodniu powinny obejmować ruch o dużej intensywności oraz ćwiczenia wzmacniające mięśnie i kości [1, 7]. Dzieci w wieku 3-4 lat potrzebują co najmniej 180 minut ruchu dziennie, o dowolnej intensywności [1].

Dziecko, które dotąd mało się ruszało, zaczyna od zabawy ruchowej dopasowanej do wieku i możliwości, na przykład od tańca, skakanki albo roweru [1]. Czas siedzenia skracają też codzienne obowiązki, takie jak sprzątanie po posiłku, wyprowadzanie psa czy wynoszenie śmieci [1]. Przerwa na reklamy w telewizji to dobra okazja, żeby wstać [1].

Telewizor, tablet i telefon dziecko odkłada co najmniej 30 minut przed snem [1, 4]. Wieczorny ekran zaburza sen i może nasilać ochotę na podjadanie w nocy i w ciągu dnia [1]. Odkładanie ekranów przed snem proponuję całemu domowi, także dorosłym, bo zmiana stylu życia działa najlepiej, gdy obejmuje całą rodzinę [1]. Dzieciom do 2. roku życia odradza się korzystanie z urządzeń z ekranem [1].

Za krótki sen wiąże się z większym ryzykiem przyrostu masy ciała i otyłości brzusznej niż sen odpowiedni do wieku [1]. Liczby godzin polskie zalecenia jednak nie podają [1]. Podają ją włoskie towarzystwa pediatryczne, które przyjęły zalecenie amerykańskie [4]. Pochodzi ono od Amerykańskiej Akademii Medycyny Snu [4]:

  • dzieci w wieku 3-5 lat: 10-13 godzin snu na dobę, razem z drzemkami [4],
  • dzieci w wieku 6-12 lat: 9-12 godzin snu na dobę [4],
  • młodzież w wieku 13-18 lat: 8-10 godzin snu na dobę [4].

Jak wspierać dziecko, żeby nie nasilać wstydu z powodu wagi?

Żeby nie nasilać wstydu, zmiany obejmują całą rodzinę, a dziecko nie jest jedyną osobą, która ma coś zmienić [1]. Piętno wagi może pojawić się także w domu, bez złych intencji, i wpłynąć na wyniki leczenia [8].

Europejska Grupa ds. Otyłości Dziecięcej (ECOG) zaleca zwrócić uwagę na to, jak rodzina ze sobą funkcjonuje, wesprzeć rodziców w zmianie własnych nawyków oraz włączyć rodzeństwo i dalszą rodzinę [8].

Dzieci i nastolatki z nadmierną masą ciała często czują się odrzucone przez rówieśników, a niska samoocena może prowadzić do smutku, lęku i depresji [1]. Za ważną postawę terapeuty polskie zalecenia uznają brak oceniania trudności dziecka, bo krytyka nie służy osiąganiu celów i obniża motywację [1]. Rodzicom tłumaczę, że z tej samej zasady mogą korzystać w domu. Przy dziecku mówię więc o tym, co zmienia cała rodzina, a nie o jego wadze.

Wsparcie psychologiczne jest według polskich zaleceń częścią leczenia otyłości u dzieci [1]. Zalecana jest terapia poznawczo-behawioralna [1]. Dziecko uczy się w niej między innymi obserwowania własnych zachowań, wyznaczania celów i radzenia sobie z emocjami [1]. U młodszych dzieci bardzo ważny jest udział rodziców [1]. Psychodietetyk ma elementy wiedzy z dietetyki i psychologii oraz pomaga w pracy nad motywacją, nowymi nawykami i jedzeniem pod wpływem stresu [9].

Gdy u dziecka z nadmierną masą ciała pojawiają się objawy depresji lub lęku albo myśli samobójcze, trzeba zgłosić się do specjalisty [1]. To samo dotyczy cech dysmorfofobii, czyli silnego niepokoju o wygląd własnego ciała, i zaburzeń odżywiania [1].

Z gabinetu. Gdy rodzic przychodzi z wynikiem BMI dziecka, nie szukam winnych, tylko patrzę, co dzieje się w jedzeniu całej rodziny. Masa ciała dziecka wiąże się z jedzeniem, ruchem, snem i czasem przed ekranem, dlatego omawiam te nawyki razem. Gdy rodzice pytają o dietę odchudzającą, mówię, że dziecku nie układa się jej na własną rękę, bo zbyt szybka utrata masy ciała może zaburzyć wzrastanie. Piętno wagi może pojawić się w domu bez złych intencji, więc pilnuję, żeby dziecko nie czuło się jedyną osobą, która ma coś zmienić. O rozpoznaniu i badaniach decyduje lekarz, a ja pomagam w jedzeniu rodziny oraz w nawykach i emocjach wokół jedzenia.

Najczęstsze pytania o otyłość u dziecka

Czy nadwaga lub otyłość u dziecka sama minie?

Nie. Nie można liczyć, że nadwaga lub otyłość dziecka minie sama. Dzieci z otyłością częściej niż dzieci bez otyłości mają otyłość także jako dorośli [1].

Rodzice często nie widzą w nadmiarze masy ciała dziecka problemu zdrowotnego [1]. Dlatego nie podejmują działań [1]. Polskie zalecenia radzą, by lekarz oceniał stan odżywienia przy każdym kontakcie z dzieckiem, zwłaszcza przy szczepieniach i badaniach kontrolnych [1].

Czy otyłość u dziecka to choroba?

Tak. Polskie zalecenia opisują otyłość jako przewlekłą, nawrotową chorobę związaną z nadmiernym gromadzeniem tkanki tłuszczowej, która zagraża zdrowiu [1].

Nadmiar tkanki tłuszczowej może prowadzić do nadciśnienia, zaburzeń lipidów i glukozy oraz stłuszczenia wątroby [1]. Dlatego lekarz zleca badania ciśnienia, glukozy, lipidów i nerek, a przy podejrzeniu stłuszczenia także wątroby [1]. Dieta wspomaga leczenie prowadzone przez lekarza i go nie zastępuje.

Ile cukru dziennie może zjeść dziecko z nadwagą?

W diecie dziecka cukry proste powinny dawać mniej niż 10% energii z całego dnia, nie licząc cukrów ze świeżych owoców i warzyw [1]. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca dla dzieci i dorosłych mniej niż 10% energii z cukrów wolnych [10].

Cukry wolne to cukry dodane do żywności i napojów przez producenta, kucharza lub konsumenta oraz cukry z miodu, syropów i soków owocowych [10]. Na co dzień to woda zamiast napojów słodzonych i sprawdzanie na etykietach, ile jest cukrów dodanych [1].

Kto leczy otyłość u dziecka?

Pediatra lub lekarz rodzinny rozpoznaje otyłość i prowadzi leczenie, współpracując z dietetykiem, fizjoterapeutą i psychologiem [1]. Leczenie otyłości w oderwaniu od wsparcia psychologicznego nie jest skuteczne, bo ma ona wiele uwarunkowań [1].

Dietetyk ustala zasady jedzenia i ewentualną redukcję kaloryczności dla konkretnego dziecka [1]. Psycholog pracuje nad emocjami i nawykami, a rodzic uczestniczy w terapii [1].

Czy dziecko może dostać lek na otyłość?

Lek rozważa się tylko u nastolatków od 12. roku życia z otyłością o BMI odpowiadającym 30 kg/m² u dorosłych, gdy intensywna zmiana stylu życia nie dała efektu [1]. Przy młodszych dzieciach leki nie są zalecane [1].

Lek stosuje się razem z programem zmiany stylu życia o najwyższej dostępnej intensywności i tylko pod opieką lekarza doświadczonego w takim leczeniu [1]. Decyzję o leczeniu lekiem podejmuje lekarz, a nie rodzic ani dietetyk.

Jak długo trwa leczenie otyłości u dziecka?

Otyłość jest chorobą przewlekłą, więc wymaga długotrwałych zmian stylu życia i długiej kontroli [1]. Nie ma ustalonej częstości wizyt po osiągnięciu celów leczenia [1].

Wizyty powinny być regularne, w odstępach, które pozwalają utrzymać efekt i wcześnie zauważyć wzrost masy ciała [1]. Choroba może wrócić, dlatego przy nawrocie lekarz ponownie ocenia przyczyny i dobiera leczenie do możliwości dziecka [1].

--

O wyniku BMI dziecka, niepokojących sygnałach i badaniach możesz porozmawiać w Centrum MS z endokrynologiem dziecięcym. Jedzenie całej rodziny ułożysz z dietetykiem klinicznym. Na wizytę umówisz się przez stronę Kontakt.

Bibliografia

  1. Mazur A, Zachurzok A, Baran J i wsp. Childhood Obesity: Position Statement of Polish Society of Pediatrics, Polish Society for Pediatric Obesity, Polish Society of Pediatric Endocrinology and Diabetes, the College of Family Physicians in Poland and Polish Association for Study on Obesity. Nutrients 2022;14(18):3806. doi:10.3390/nu14183806. PMID 36145182.
  2. Kułaga Z, Różdżyńska-Świątkowska A, Grajda A i wsp. Siatki centylowe dla oceny wzrastania i stanu odżywienia polskich dzieci i młodzieży od urodzenia do 18 roku życia. Standardy Medyczne/Pediatria 2015;12:119-135. nauka.czd.pl
  3. Bąk-Sosnowska M, Białkowska M, Bogdański P i wsp. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Med Prakt wyd. specj. wrzesień 2024:1-116. PDF: ptlo.org.pl.
  4. Valerio G, Maffeis C, Saggese G i wsp. Diagnosis, treatment and prevention of pediatric obesity: consensus position statement of the Italian Society for Pediatric Endocrinology and Diabetology and the Italian Society of Pediatrics. Ital J Pediatr 2018;44(1):88. doi:10.1186/s13052-018-0525-6. PMID 30064525.
  5. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - PIB. Talerz zdrowego żywienia (aktualizacja 13.08.2025). ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/talerz-zdrowego-zywienia/.
  6. Mead E, Brown T, Rees K i wsp. Diet, physical activity and behavioural interventions for the treatment of overweight or obese children from the age of 6 to 11 years. Cochrane Database Syst Rev 2017;6(6):CD012651. doi:10.1002/14651858.CD012651. PMID 28639319.
  7. Bull FC, Al-Ansari SS, Biddle S i wsp. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med 2020;54(24):1451-1462. doi:10.1136/bjsports-2020-102955. PMID 33239350.
  8. Hoeeg D, Grabowski D, Torbahn G i wsp. The Risk of Intra-Familial Stigmatisation in Family-Based Treatment of Childhood Obesity. A Position Statement of the European Childhood Obesity Group. Pediatr Obes 2025;20(12):e70054. doi:10.1111/ijpo.70054. PMID 40922057.
  9. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - PIB. Dietetyk a psychodietetyk - jak wybrać odpowiedniego specjalistę do naszego problemu (14.11.2022). ncez.pzh.gov.pl/psychodietetyka/….
  10. World Health Organization. Guideline: sugars intake for adults and children. Geneva: WHO; 2015. ISBN 978-92-4-154902-8. iris.who.int.

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje wizyty u lekarza. Dieta wspomaga leczenie prowadzone przez lekarza i go nie zastępuje. Dzieci wymagają indywidualnej opieki dietetyka i lekarza. Autor: mgr Judyta Malagowska, dietetyk kliniczny i psychodietetyk. Ostatnia aktualizacja: 18.11.2026.

Masz pytanie? Zadzwoń do rejestracji.

Rejestracja pokieruje Cię do właściwego specjalisty, także wtedy, gdy nie wiesz, od kogo zacząć.